Türkiye endüstrisi, otomotivden demir-çeliğe, çimentodan organize sanayi bölgelerine kadar devasa bir elektrik altyapısını işletiyor. Ancak ne yazık ki elektrik tesislerinde meydana gelen iş kazaları incelendiğinde, Batı standartlarına göre çoktan aşılmış olan temel koruma hatalarının hâlâ her gün tekrarlandığı görülmektedir.
Uluslararası istatistiklere göre elektrik sektöründeki ağır yaralanmaların ve hastaneye yatışların önemli bir bölümü doğrudan elektrik ark patlaması (arc flash) kaynaklıdır. Peki Türkiye'de elektrik teknisyenleri, bakım mühendisleri ve pano operatörleri bu ölümcül tehlikeye karşı neden yeterince donatılmıyor?
1) "Ark Flaş" Kavramının Gerçek Anlamı Sektörde Hâlâ Bilinmiyor
Sektörde hâlâ yaygın olarak elektrik tehlikesi denilince yalnızca "çarpılma (electric shock)" anlaşılıyor. Birçok işletmede elektrikçiye bir çift kauçuk eldiven verilmekte ve personelin "tüm elektrik tehlikelerine karşı korunduğu" varsayılmaktadır.
Oysa elektrik alanında iki apayrı fiziksel tehlike vardır:
| Tehlike Türü | Fiziksel Olay | Oluşan Etki | Gereken Doğru KKD |
|---|---|---|---|
| Elektrik Çarpması (Shock) | Vücut canlı bir iletkene değer ve devreyi tamamlar | Vücut içinden akım geçer, kalp fibrilasyonu, iç organ yanığı | Kauçuk İzole Eldiven (EN 60903), Yalıtkan Ayakkabı |
| Ark Flaşı (Arc Flash) | Havadaki yalıtım çöker, baralar arasında plazma patlaması başlar | 19.000°C ısı, 67.000x genleşen bakır buharı, erimiş metal, şok dalgası | Ark Dereceli Giysi (EN 61482), Ark Eldiveni (ASTM F2675), Vizör |
2) Avrupa ve ABD Standartları Türkiye'de Yeterince Uygulanmıyor
Avrupa Birliği mevzuatına uyum çerçevesinde KKD Yönetmeliği ((EU) 2016/425) Türkiye'de yürürlüktedir. Buna göre ark koruyucu donanımlar Kategori III (ölümcül ve geri döndürülemez riskler) sınıfındadır. Ancak sahada bu standartların pratikteki karşılığı yeterince sorgulanmamaktadır:
Kumaş ve giysinin açık ark karşısında ATPV (Arc Thermal Performance Value) ve ELIM (Incident Energy Limit) değerlerini belirler. Birçok firma satın aldığı tulumun kaç cal/cm² olduğunu dahi bilmemektedir.
Kapalı pano simülasyonudur. APC 1 (4 kA / 0.5 s) ve APC 2 (7 kA / 0.5 s) sınıflarını ölçer. Dağıtım panolarında minimum APC 2 aranmalıdır.
Avrupa'da eldivenler için bağımsız bir açık ark test standardı bulunmadığından dünya genelinde ABD'nin ASTM F2675 standardı referans kabul edilir.
Türkiye'de pek çok şirket satın alma yaparken üzerinde sadece genel "alev almaz" ibaresi bulunan ucuz kaynakçı tulumlarını veya standardı belirsiz giysileri ark patlamasına karşı kullanmakta ve sahadaki çalışanı doğrudan tehlikeye atmaktadır.
3) "Elektrikçi Eldiveni" Denilince Sadece Kauçuk İzole Eldiven Anlaşılıyor
Piyasadaki en yaygın satın alma hatası: İhale şartnamesine sadece "Elektrikçi Eldiveni" yazılmasıdır. Satın alma birimi gider, 1000V sınıf 0 kauçuk eldiven alır.
Kauçuk bir polimerdir ve yüksek sıcaklıkta erir. Bir ark patlamasında açığa çıkan binlerce derecelik sıcaklık kauçuğu anında tutuşturur. Eriyen sıcak kauçuk personelin eline yapışarak 3. ve 4. derece derin doku ve tendon yanıklarına neden olur.
Ark flaşı riski bulunan panolarda, ince alet kavramaya izin veren, ASTM F2675 testli ve yüksek cal/cm² ATPV değerine sahip özel kompozit eldivenler (ArSafe gibi) kullanılmalıdır.
4) Panolarda Ark Flaş Risk Analizi ve Etiketleme Yapılmıyor
Kuzey Amerika ve Batı Avrupa'da bir elektrik panosunun kapağında mutlaka bir Ark Flaş Uyarı Etiketi bulunur. Bu etikette şunlar yazar:
- Hesaplanan Olay Enerjisi: Örneğin "18.4 cal/cm² at 45 cm distance"
- Ark Sınırı (Arc Flash Boundary): Örneğin "Boundary: 1.8 meters"
- Gereken KKD Seviyesi: Minimum 25 cal/cm² ATPV onaylı takım ve vizör
Türkiye'de ise kurulu elektrik panolarının %95'inde bu etiketler yoktur. Şirketler IEEE 1584 hesaplaması yaptırmaz; çünkü ne bakım mühendisi ne de işletme sahibi panonun kaç cal enerji üreteceğini bilmemektedir. Bilinmeyen bir enerjiye karşı personelin doğru giyinmesi ise tamamen şansa kalmaktadır.
5) İSG Sektörü ve OSGB'ler Ark Flaşı Üzerinde Yeterince Durmuyor
Pek çok Ortak Sağlık Güvenlik Birimi (OSGB) ve iş güvenliği uzmanı:
- Eğitim müfredatlarında ark patlaması konusunu yüzeysel geçmekte,
- Risk değerlendirme raporlarında ark patlamasını bağımsız bir başlık olarak ele almamakta,
- Ark koruyucu donanımların yüksek maliyetini işletme yönetimine savunmakta çekingen davranmaktadır.
Oysa tek bir ağır ark kazasının işletmeye getireceği hukuki tazminatlar, SGK rücu davaları, üretim duruş maliyetleri ve en önemlisi bir insanın kalıcı sakatlığı; yüzlerce çalışanın tam donanımlı ark kıyafeti maliyetinin katbekat üzerindedir.
6) Türkiye'de Ark Flaş Kaza İstatistikleri Bile Tutulmuyor
ABD'de OSHA ve NFPA düzenli olarak sektör bazlı kaza bültenleri yayımlar. Hangi gerilim seviyesinde, hangi panoda, kaç işçinin ark flaşından yandığı kayıt altındadır.
Türkiye'de ise SGK kaza istatistiklerinde ark patlaması kazaları çoğunlukla genel "Elektrik Çarpması" veya "İşyeri Yangını" başlıkları altında kaybolmaktadır. Kayıt altına alınmayan ve sınıflandırılmayan bir tehlike görünmez kalır; görünmeyen tehlikeye karşı da bütçe ayrılmaz.
7) Çözüm: Türkiye'nin Akredite Yerli Donanımlara Olan İhtiyacı ve ArSafe / Arc Defender
Uzun yıllar boyunca Türkiye'de yüksek performanslı ark kıyafetleri yalnızca yurtdışından çok yüksek döviz maliyetleriyle ithal edilebiliyordu. Teslimat sürelerinin 8-12 haftayı bulması ve hantal modeller sanayicileri zorluyordu.
Bu boşluk, Koruyucu Donanım ve kardeş firmalarımızın geliştirdiği akredite yerli çözümlerle kapatılmıştır:
ArSafe APC 2 Ark Eldiveni
Dünyanın en yüksek el üstü termal kalkanlarından biri: 125,3 cal/cm² ATPV. Avuç içinde 28,1 cal/cm² ve APC 2 (7 kA) kutu testi tescili.
Arc Defender 40 Giysi
Hantal 650 g/m² kıyafetleri unutturan 440 g/m² hafif 2 katmanlı kumaş sistemi ile 40 cal/cm² ELIM açık ark tescili.
8) Kurumsal Satın Alma ve Şartname Hazırlama Rehberi
Elektrik ark patlamasına karşı doğru ekipman temin etmek isteyen kurumsal satın almacılar ve İSG liderleri şartnamelerine şu zorunlu maddeleri eklemelidir:
- Akredite Onaylı Kuruluş Numarası: Ürün etiketinde CE işaretinin yanında mutlaka 4 haneli Onaylı Kuruluş numarası (örn. AITEX 0161, Universal 2163) yer almalıdır.
- ELIM ve ATPV Açıkça Belirtilmelidir: Sadece "EN 61482'ye uygundur" demek yetersizdir. Kumaş ve giysinin açık ark test raporundaki ELIM (Incident Energy Limit) ve ATPV değerleri cal/cm² cinsinden talep edilmelidir.
- Eldiven İçin ASTM F2675 ve EN 61482-1-2 Raporu: Kauçuk eldivenlerin üzerine giyilecek veya tek başına kullanılacak eldivenlerde ASTM F2675 açık ark test raporu şart koşulmalıdır.
- Endüstriyel Yıkama Dayanımı: Kıyafetin koruyucu özelliğinin kimyasal apre değil kalıcı inherent elyaf olduğunu kanıtlayan EN ISO 15797 yıkama testleri aranmalıdır.
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
Elektrik çarpması ile elektrik ark patlaması arasındaki temel fark nedir?
Türkiye'de ark koruması için hangi uluslararası standartlar aranmalıdır?
Türkiye'deki panolarda neden ark flaş risk etiketleri bulunmuyor?
ArSafe ve Arc Defender 40 bu güvenlik açığını nasıl kapatıyor?
Şartnamenizi Akredite Standartlara Göre Birlikte Güncelleyelim
İşletmenizdeki panoların gerilim seviyeleri ve kesici açma sürelerine göre hangi ATPV / ELIM sınıfında koruyucu donanım seçmeniz gerektiğini mühendislerimize danışın.
Teknik Görüşme Talep Edin →
